|
MUSEVİLİK
Musevîlik, kurucusu Musa'ya izafetle bu adı almıştır.
Yahudi, İbrani, ve İsrail terimleriyle de Musevîlik kastedilir.
Musevîliğin tek tanrıcılığın saf bir şekli olduğu söylenmekle
beraber O, yalnız başına ne bir mezhep ne bir ırk, ne de modern bir
millettir. Yahudiler dünyanın en eski tarihî, dinî cemaatini meydana
getirmişlerdir. Dinler Tarihi'nde özel bir yeri bulunan Yahudilik,
kutsal kitaplarında Ahd'e geniş yer ayırmasından dolayı bir Ahid
dini olarak da telâkki edilmektedir.
Babil Sürgünü'nden sonra millî din haline getirilen
Yahudilik, bir ırka tahsis edilmek suretiyle ilâhî dinlerden ayrı
bir konumda ele alınmıştır. O'nu millî dinlerden ayıran bir başka
özellik de, tek tanrı, vahiy, kutsal kitap ve peygamberlere inanç
sistemi içinde değişik konumlarda da olsa yer almış bulunmasıdır.
Gerçekte Dinler Tarihçileri Yahudiliğin bir millet, bir ırk veya bir
din olup olmadığı konusunda görüş birliğine varmış
değillerdir.Tevrat'a dayanarak kendilerini dünya milletleri
arasından seçilmiş kavim olarak gören Yahudiler, Allah'ın Sina'da bu
kavmi muhatap aldığını, Tevrat'ı Musa'nın şahsında onlara
gönderdiğini iddia ederler.
Tahrip edilmeden önce Ahid Sandığı'nın da içinde
bulunduğu Kudüs'teki Mabed, Yahudiliğin odak noktasını teşkil
etmektedir. Yahudiliğin sembolleri arasında en önemli yeri Yedi
Kollu Şamdan ile Altı Köşeli Yıldız işgal eder.
Sami olmayan dinlerden farklı olarak Musevîlik, vahiyle
gelmiş bir dindir. Musevîlik, yalnız kendi ailesinin dinleri olan
Hristiyanlık ve Müslümanlık'tan değil, vahye dayanmayan doğu
dinlerinden, yani Ari ve Moğol dinlerinden daha eskidir. Takriben
İsa'dan sekiz asır önce kurulmuştur.(1) Yahudiler daha çok, bugünkü
İsrail'den ayrı olarak Avrupa ve Amerika'ya dağılmışlardır. (2) Çok
eskiden beri Filistin'de yaşamış olan Yahudiler, Babil, Asur, Fenike
ve Araplar gibi Sami ırktan gelirler. Yahudiler göçebe iken "Habiri"
diye anılırlardı. İsrâiloğulları en parlak devirlerini Kralları
Süleyman zamanında yaşamışlardır.
İnanç
ve İbadet Sistemi
Yahudilik'te en önemli iman esasını, Allah'ın varlığına
ve birliğine olan inanç teşkil eder.(3) O'nun birliği,
yaratılmamışlığı, evvelinin ve sonunun bulunmayışı, her şeyi bilişi,
bütün varlıkların Yaratan'ı oluşu vb.gibi Allah inancı vardır.
Daha çok günlük hayat ve ibadetlerde belirginleşen
Yahudi inancını detaylı olarak Tanah'da bulmak mümkün değildir.
Onlar için önemli olan Tevrat'ta bildirilen şeriatın yaşamasıdır.
İnançlarına göre Tanrı'nın en sevgili milleti Yahudilerdir. Bunun en
büyük delili, Tanrı'nın İsrâiloğulları ile Musa'nın şahsında
Sina'daki ahitleşmesidir. İnançlarına göre Tanrı, insanlığı
aydınlatmak ve mutlu kılmak için İsrailoğulları'nı seçmiş,
"nebi"lerini görevlendirmiştir. Bu konuda Musa'nın önemli bir yeri
vardır. Çünkü Tevrat O'na verilmiştir. Tanrı, evreni devamlı olarak
idare etmektedir. O'nun gücünün yetmeyeceği hiçbir iş yoktur.
Mesih'le kurulacak Tanrı'nın evrensel devletinde bütün haksızlıklar
ve zulümler ortadan kalkacaktır. Bu inanç Yahudilerin ümit kaynağı
olmuştur.
Yahudilik'te ahiret inancı tarihi bir gelişme
izlemiştir. Tevrat'ın bazı hükümlerinde ahiret inancına dair
işaretler bulunmaktadır. (4) Bazı Dinler Tarihçilerine göre, yeniden
dirilme ile ilgili metinler günümüze kadar ulaşmadığı için Yahudiler
bu tür inançları İran'dan almışlardır.
Eski Yahudilik'te iyi, kötü, ölen bütün insanlar "Şoel"
adı verilen bir yere gidecekler, orada kederli bir şekilde
varlıklarını sürdürecekler, ruhları da mezarda kalacaktır.
Yahudilik'te ahiret inancı konusunda, daha sonraki dönemlerde
birtakım gelişmeler olmuş, yeniden dirilme, ebedî hayat, yargılanma,
cennet, cehennem vb. inançlar ortaya çıkmıştır.(5) Yahudilik'teki
cennet, cehennem, hüküm günü vb. ilgili emirleri Talmud
açıklamıştır. Yahudilerin, Müslümanlık ve Hristiyanlık'ta olduğu
gibi belli başlı iman esaslarına kavuşmaları filozof Rabbi Moşe ben
Maymon (Maymonides (1135-1204)'le mümkün olabilmiştir. O'nun meydana
getirdiği günümüze ulaşan inanç sistemi şudur;
1-Allah var olan her şeyi yaratmıştır.
2-Allah birdir.
3- Allah'ın bedeni yoktur, tasvir edilemez.
4- Allah'ın başlangıcı ve sonu yoktur
5- Yalnız Allah'a dua etmeliyiz.
6- Peygamberlerin bütün sözleri doğrudur.
7- Musa, bütün peygamberlerin en büyüğüdür.
8- Elimizdeki Tora, Allah tarafından Musa'ya verilen ve
günümüze kadar
değiştirilmeden gelen kitabın aynıdır.
9- Dinimiz ilâhî bir dindir.
10- Allah, insanların bütün hareket ve düşüncelerini
bilir.
11- Allah, emirlerine uyanları mükâfatlandırır,
uymayanları cezalandırır
. 12- Allah Mesih'i gönderecektir.
13- Ruhum ölümsüzdür. Allah dilediğinde ölüleri
diriltecektir.
Yahudiler ibadetlerini "sinagog"larda (Bet ha Kneset)
yaparlar (6) Sinagoglarda rulo halinde el yazması Tevrat
tomarlarının saklandığı, Aron ha-Kodes denilen, Kudüs'e yönelik
kutsal bir bölme vardır. Sinagoglarda Yedi Kollu Şamdan (Menora) da
bulunur. Bundan ayrı olarak Kral Davud'un mührü kabul edilen iki
üçgenden meydana gelmiş Magen David denilen altı köşeli bir yıldız
da vardır.
Yahudiler sinagoglarda Tevrat'tan bazı parçaları sesli
bir şeklide okurlar. Tevrat rulolarının bohçalardan çıkarılarak
haham tarafından okunması, ibadetin en önemli anıdır. Yahudiler
sinagog dışında evlerde de ibadet ederler. Nitekim evlerde giriş
kapısının arkasında "Mezuza" denilen, rulo haline getirilmiş Tevrat
cümlelerinin yazılı olduğu mahfazalar asılıdır. Eve giriş çıkışta
Yahudiler bu mahfazaya dokunarak parmaklarını öperler. İbadet,
Kudüs'e yönelerek yapılır. Başa takke, sırta cüppe alınır. Kadınlar
ibadete katılamaz, ancak başları örtülü olarak ibadeti
seyredebilirler.
Yahudi dininin esasını ilâhiler teşkil eder. İbadet
esnasında okudukları bazı klişeleşmiş dua ve ilâhiler vardır. (7)
Dua, dindar Yahudinin hayatında önemli bir yer işgal eder.
Yahudilikte ibadet günlük ve haftalık olmak üzere ikiye ayrılır.
Günlük ibadet sabah, öğle ve akşam yapılır. Haftalık ibadet ise
Cumartesi (Sabbat, yevmu's-sebt) günü havra (sinagog)'da icra
edilir.
Yahudiler sabah ayininde bir dua atkısı (Tallit)
alırlar. Sabah ayininde, sol pazu ile alna birer dua kayışı
bağlanır. Dualar ayakta, oturarak vücudu sallayarak ve secdeye
kapanmak suretiyle okunur. Geleneklerine bağlı Yahudiler bu esnada
özel bir elbisede giyerler. Toplu dualar 13 yaşına girmiş en az 10
kişinin iştirakiyle yapılır.
Cumartesi ibadeti, cuma akşamı güneşin batmasıyla
başlar, cumartesi akşamı sona erer. Bu ibadet sinagogta yapılır. Bu
maksatla cumartesi günü ateş yakmak, çalışmak, taşıt kullanmak vb.
yasaktır. (8)
Musevîlik'te Yahve ve Elohim adında iki Tanrı'nın
varlığından söz edilmekle beraber ağırlık Yahve'dedir (9) Bu
bakımdan menşeinde İsrail Dini, tek Allah'a inanmaya değil, tek
Allah'a ibadet etmeye dayanıyordu. Yehova Musevîlerinin millî ve
hâkim bir Tanrısı'dır. İnsan da O'nun kulu durumundadır. İnançlarına
göre Yehova sadece İsrâiloğulların'a şefaat eden, kıskanç bir
Tanrı'dır. İsrâiloğulları yabancı bir ülkede de O'nun tarafından
korunacaktır. O, İbrahim, İshak ve Yakub'un Tanrısı'dır.
Yahudi
Mezhepleri
Öncelikle Yahudi mezheplerini üç ana-grupta incelemek
mümkündür:
1- Makkabiler devrinde (M.Ö. II. yüzyıl) mevcut olan
Hıristiyanlık öncesi mezhepler,
2- İslâm'dan sonraki Yahudi Mezhepleri,
3- Günümüz Yahudi mezhepleri.
Hıristiyanlık öncesi dönemde başlıca üç mezhep vardır :
1-Ferisiler,
2-Sadukiler,
3- Esseniler.
İslâm'dan sonraki Yahudi mezhepleri de üçtür: 1-
İshakiyye, 2- Yudganiyye, 3- Karaim.
Bu bölümde diğer mezheplerden çok, günümüz Yahudi
mezhepleri hakkında kısa bilgiler verilecektir. Halen yaşamakta olan
Yahudi mezhepleri şunlardır:
1- Muhafazakâr Yahudiler,
2- Ortadoks Yahudiler,
3- Reformist Yahudiler.
4-Yeniden Yapılanmacılar
Günümüz Mezhepleri
Muhafazakar Yahudilik
XIX. yüzyılın ortalarında, Alman Yahudileri arasında
ortaya çıkan muhafazakâr Yahudiliğin temsilcileri Isaac Bermays
(1791-1849) ile Zacharia Franklen (1801-1871)'dir. Sonraki
dönemlerde Amerika'da da sempatizan bulmuş olan bu mezhep
geleneklerine bağlı lâikleşmeye karşıdır
Ortodoks
Musevilik
Kudüs'teki Mabed'in yıkılışından günümüze kadar gelen
resmî Yahudi inanç ve geleneklerini temsil eden Ortodoks Yahudilik,
halen mensubu en fazla olan mezheptir. Bugün İsrail Cumhuriyeti'nde
de bu mezhep taraftarları hâkimdir. Musa Kanunları'na sıkı
birşekilde bağlı olan Ortodoks Yahudiler sebt (cumartesi) günü
hiçbir iş yapmamakla da diğer mezheplerden ayrılırlar.
Reformist Yahudilik
Daha çok Avrupa'daki Yahudilerce tanınmış bir filozof
olan Moses Mendelshon (1727-1786)'un başlattığı Reformist Yahudilik
hareketi, Musevîlik'le çağdaş modern anlayışı birleştirmeyi gaye
edinmiştir. Böylece bu mezhebe mensup Yahudiler, hem geleneklerine
bağlı yaşayabilecek, hem de modern çağa ayak uydurabileceklerdir. Bu
hareketin başlamasının bir başka sebebi de Almanya'daki Yahudilerin
dinî uygulamayı, genel kültür için bir engel olarak görmeleridir.
Böylece onlardan bir kısmı Hıristiyanlaşmış, bir kısmı da
geleneklerini değiştirmiştir.
Din ile dünya işlerini birbirinden ayırma düşünce ve
gayreti de ilk defa bu mezhep mensuplarından gelmiştir. Reformist
Yahudiler dinde modernleşmeden yanadırlar. Bunu sağlamak için,
ibadetin bazı şekillerini değiştirerek, kadın-erkek ayırımına son
vermişler, cumartesi çalışma yasağını kaldırarak sinagog ayinlerini
azaltmışlar, müziğe çok az yer vererek kadınlarla erkekleri bir
arada oturmaya zorlamışlardır. Bir adım daha atarak katı perhiz
kaidelerini kaldırmışlar, şifahi Talmud geleneğini inkâr etmişlerdir
Yeniden Yapılanmacılar (Recostructionist)
Bu sayılan üç mezhep dışında, Mordecai Keptan'ın
kurduğu Reconstructionist (Yeniden Yapılanmacı) adında bir başka
mezhep daha vardır. Bunlar daha önceleri muhafazakâr Yahudilik
içinde yer almışlardır. Zamanla Keptan'ın fikirleri diğer Yahudi
mezheplerini etkilemiştir.
Hareketin kurucusuna göre Yahudiler de diğer milletler
gibi bir millettir. "Seçilmişlik" özelliği yoktur. Tanrı Yahudileri
değil, Yahudiler Tanrı'yı seçmişlerdir. Bunlar yeniden dirilmeyi ve
ahireti reddederler. Tevrat Tanrı vahyi değildir. İsrâiloğulları'nın
tarih boyunca meydana getirdikleri bir eserdir. Mesihcilik diye bir
kavram yoktur. Sinagoglarda kadın-erkek yanyana ibadet edebilir.
Yeniden Yapılanmacı'lara göre kadınlar da haham olabilir.
Mukaddes Kitapları
Yahudilerin mukaddes kitapları iki ana başlık altında
incelenebilir:
1- Tanah,
2-Talmud,
Hristiyanların Eski Ahit adını verdikleri Tanah da üç
bölümden oluşur:
1-Tora, (Tevrat) 2- Neviim, 3-
Ketuvim.
Çoğu zaman Yahudilerin mukaddes kitabının tamamı "Tora"
kelimesiyle ifade edilir. İbranice bir kelime olan Tora, Arapça
Tevrat'ın karşılığıdır.
|