|
KAOS NEDİR
Hayatımızdaki kaosları saymakla bitiremeyiz.
Mesela kalabalık caddelerde yürürken birbirine
çarpan insanlar, berbat bir trafikte milim milim
ilerleyen yolların hangi şeridinin daha hızlı
akacağını kestirmek veya evin içinde koşuşturan
bir çocuğun bu sefer hangi vazoyu kıracağını
düşünmek kaosa birer örnektir. Aslında bütün bu
olayların ortak özellikleri önceden kestirilemez
olmaları ve lineer(düzenli) bir
dinamiklerinin olmamaları. Eğer bir yerde kaos
varsa orda mutlaka non-lineer(düzensiz) bir
dinamik var demektir. Peki, sizlere bütün bu
düzensizliklerin yani kaosun aslında belli bir
düzeni olduğunu ve matematiksel olarak ta bunun
ispatlanabileceğini söylersek ne yaparsınız? Kaos matematiksel bir ifadeyle;
non-lineer(düzensiz) dinamikler içeren olayların
sanılanın aksine düzenli bir yapısı olduğunu
söyler. Bilim adamları yüzyıllardan beri
yaptıkları birçok deneyde-özellikle mekanik
deneylerinde- bazı küçük şeyleri ihmal
etmişlerdir. Buna örnek olarak ta Galileo’nun
birçok deneyinde hava sürtünmesini hesaba
katmaması olabilir. Bilim adamlarının non-lineer
bazı olguları deneylerinden soyutlamaları aslına
bakarsanız onlar için kaçınılmaz bir olgudur.
Çünkü non-lineer sistemlerin yapısını incelemek ve
matematiksel hesabını tutmak çok zordur (hele ki
atom-altı parçacıklar söz konusu olduğunda bunu
hesaplamak neredeyse imkânsızdır, o yüzden hala
aom-altı parçacıklarla ilgili çok güvenilir
bilgilere sahip değiliz). Ama Kaos teorisinin bir
başka ilginç iddiası da şudur; eğer deneyler
sırasında verilerde çok küçük bir ihmalde
bulunursan ve deneyindeki non-lineer etkileri
hesaba katmazsan bulduğun sonuç, bulman gereken
gerçek sonuçtan çok farklı bir ifade olabilir.
Birçok bilim adamının yuvarlak bir rakama ulaşmak
için ihmal ettikleri etkileri düşünürsek aslında
belki de fizik bilgilerimizin çoğunu değiştirmek
zorunda kalacağız önümüzdeki yıllar içerisinde. Kaosun her bakımdan değişik bir
teori olduğu hemen göze çarpıyor. Kaos
barındırdığı ilkeler bakımından fiziğin; biyoloji,
ekonomi, sosyoloji gibi diğer bilim dallarıyla da
buluşmasını sağlıyor. Eğer ileride kaosu
anlayabilirsek belki ekonomik krizleri başlamadan
durdurulabileceğiz, borsada fizikçiler milyarder
olacaklar:)), trafikte hangi şeritten gidersek
yolumuzun daha açık olduğunu belirleyebileceğiz,
çocuğumuz vazoyu kırmadan onu kaldırabileceğiz.
Bunları ilk kez duyan biri için bütün bunlar çok
garip, saçma hatta imkânsız gibi gelebilir ama
kaos bugün fizikte hak ettiği yeri almıştır ve
birçok batılı üniversitenin fizik bölümlerinde
ders olarak anlatılmaktadır. Bu konuda yoğun
araştırmalar hala devam etmektedir, çünkü kaosun
içine girdikçe o bizi şaşırtmaya devam ediyor. Şimdilik kaosu kısaca tanıttım
sonraki yazımda; işin matematiksel ve fiziksel
kısmının yanı sıra kaos teorisini bulan ve
geliştiren bilim adamları hakkında da ayrıntılı
bilgilere ulaşabileceksiniz
|
