BÜTÇE PROSEDÜRÜ
Özgür Türk
(01100210)
DERS ÖDEVY
BÜTÇE TEORY VE POLYTYKASI
Yard. Doç. Dr. Tayfun Mo?ol
Eski?ehir
Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
NYSAN 2001
I. GYRY?:
Bütçe prosedürü bütçe ça?rysy ile ba?layan ve
bütçenin yürürlü?e girmesine kadar devam eden
yakla?yk bir yyllyk bir süreçtir. Bu sureci
inceledi?imizde maliye bakanly?y öncülü?ünde bütçe
hazyrlyklarynyn yapyldy?y dönem, bütçenin bütçe
komisyonunda görü?üldü?ü dönem ve bütçenin
parlamentoda görü?üldü?ü dönem olarak üç dönemde
inceleyebiliriz. Bu dönemleri ilerde detayly
olarak inceleyece?iz. Ayryca dönemler incelemesi
yaparken bu süreç yada dönemlerde kimlerin rol
aldy?y ve neler yapty?y da de?erlendirilecek.
Bütçe süreci boyunca kurumlar çe?itli form ve
bilgileri doldururlar bu form ve bilgilerin neler
oldu?u da bu de?erlendirme içinde yer alacaktyr.
Bütçe dönemi yada takviminin yakla?yk bir yyl
oldu?unu söylemi?tik. Bu dönem 1 ocakta bütçenin
nasyl hazyrlanaca?yna ve hazyrlanyrken nelere
dikkat edilece?ini içeren bütçe hazyrlama
rehberinin maliye bakanly?y öncülü?ünde
hazyrlanmasy ile ba?lar. Bunun ardyndan mayys ba?y
gibi bütçe ça?rysy yapylyr ve kurum ve kurulu?lar
bütçelerini hazyrlamaya ba?larlar. Kurum ve
kurulu?lar bütçelerini yakla?yk olarak a?ustos
ortasyna yada sonuna kadar maliye bakanly?yna
gönderirler. Maliye bakanly?y bu bütçeleri
birle?tirip konsolide ederek en geç 17 ekim ak?amy
bakanlar kurulu aracyly?y ile parlamentoya sunar.
Parlamento süreci iki kysymdan olu?ur. Ylk a?amada
bütçe yasa tasarysy bütçe komisyonu ady verilen
bir komisyonda görü?ülür. 1982 anayasasyna göre
bütçe komisyonu 25 iktidar 15 muhalefet
milletvekillerinden olu?ur. Komisyonda görü?meler
55 günde tamamlanmak zorundadyr. Yani bütçe
komisyonunda bütçe yasa tasarysy görü?ülüp karara
ba?lanyr ve en geç 11 aralykta onaylanmak üzere
parlamentoya sunulur.
1
Parlamentoya gelinen tasary parlamentoda onaya
sunulur. Parlamento 20 gün içinde yasayy görü?üp
karara ba?lar bütçe yasa tasarysy bu sürecin
sonunda onaylanyrsa cumhurba?kanly?yna
cumhurba?kanynyn onayyna sunulur. Cumhurba?kanynyn
bütçe yasasyny ret (veto) hakky yoktur. Bu nedenle
resmi gazetede yayynlanarak 1 ocakta yasa
yürürlü?e girer. E?er ki yasa parlamentoda
onaylanmazsa bu durumda parlamento süreci birici
a?ama yani komisyon surecinden ba?layarak tekrar
ba?lar. Bu arada yeni mali yyla geçici bütçe
uygulamasy ile ba?lanylyr.
II. BÜRÇENYN HAZIRLIK A?AMASI:
Mali yylyn ba?langycy ile bir sonraki mali yylyn
bütçe hazyrlyklary ba?lar. Bu i?lem yakla?yk mayys
ayyna kadar sürer. Bu sürecin ne kadar olaca?y her
yyl de?i?mektedir. Bu süreç içinde maliye
bakanly?y o yylki ekonomik durumu ve hükümetin
ekonomi politikasyny göz önüne alarak kurumlaryn
bütçelerini nasyl hazyrlayacaklaryny, hazyrlarken
neleri göz önüne alacaklaryny açyklayan bir bütçe
hazyrlama rehberi hazyrlar. Daha sonra ba?bakanyn
onayy ile bütçe ça?rysy yapylyr ve bütçe hazyrlama
süreci tam olarak ba?lar. Bütçe ça?rysy ile
birlikte kurumlara birer adet bütçe hazyrlama
rehberi gönderilir buna göre her kurulu? kendi
bütçesini hazyrlar.
Bütçe hazyrlama rehberi bütçe ça?rysy ile ba?lar.
2001 yyly bütçe ça?rysy daha öncekilere göre daha
geç bir tarihte 2000 yylynyn haziran ayynyn 28
inde yapylmy?tyr. Bu durum bize kurulu?laryn bütçe
hazyrlyklarynyn tamamlanmasy için kysa bir zaman
tanyndy?yny gösterir. Çünkü bütçe hazyrlama
rehberinde kurumlaryn bütçelerini en son ne zaman
teslim etmeleri gerekti?i belirtilir bu sure
genellikle a?ustos ayy artasy yada ba?yna
kadardyr. 2001 yyly bütçe hazyrlama rehberinde bu
sure kurumlara en geç 2000 temmuz ayy sonu olarak
belirtilmi?tir. Yani kurumlara bütçe hazyrly?y
için yakla?yk bir aylyk bir sure tanynmy?tyr.
2
?imdi syrasy ile kysaca bütçe hazyrlama rehberinde
nelerin oldu?una bir göz atalym daha sonra ise
syrasy ile kurumlaryn bütçe hazyrlarken nelere
dikkat ettiklerini ve daha sonrada tekrar maliye
bakanly?ynda toplanan kurum bütçe tekliflerinin
maliye bakanly?ynda nasyl denkle?tirildi?ine
de?inelim.
1. BÜTÇE HAZIRLAMA REHBERY:
Bütçe hazyrlama rehberi daha öncede belirtti?imiz
gibi bütçe ça?rysy ile ba?lar. Bütçe ça?rysy
ba?bakanyn imzasyny ta?yr. Bütçe ça?rysynda bir
önceki mali yylyn kysa bir de?erlendirmesi ve yeni
mali yylla ilgili tahmin ve hedeflere yer verilir.
Yani bir nevi hükümetin ekonomi politikasyna
yönelik bir bilgi ve açyklama ya yer verilir. Daha
sonra bütçe hazyrlarken izlenecek yol ve dikkat
edilecek hususlaryn yer aldy?y bütçe hazyrlama
rehberi yer alyr. Kurumlar bütçe hazyrlama
rehberine göre bütçelerini hazyrlarlar yani gider
tahmininde – ödenek teklifinde bulunurlar.
Bütçe hazyrlama rehberinde syrasy ile ?u bilgiler
bulunur;
I-GENEL AÇIKLAMA
II-BÜTÇE TEKLYFLERYNY HAZIRLAMA ESASLARI
A-GENEL YLKELER
B- EKONOMYK AYRIM BAZINDA YLKELER
1.CARY HYZMET ÖDENEKLERY
a. Personel Ödenekleri
b. Di?er Cari Ödenekleri
2. YATIRIM ÖDENEKLERY
3. TRANSFER ÖDENEKLERY
III- PROGRAM SINIFLANDIRMASI
IV- DY?ER HUSUSLAR
DOLDURULACAK FORMLARA YLY?KYN BYLGYLER
3
2. KURUMLARIN BÜTÇE HAZIRLI?I:
Kurumlar hazyrladyklary bütçe öneri – tekliflerini
maliye bakanly?yna göndermekle yükümlüdürler.
Ancak burada bir ayrym söz konusudur . kurumlar
cari ve transfer harcamalary ile ilgili
tekliflerini do?rudan maliye bakanly?yna yollarken
yatyrym harcamalaryna ili?kin tekliflerini devlet
planlama te?kilatyna yollarlar. Devlet planlama
te?kilaty yatyrymy uygun bulursa kendisi maliye
bakanly?yna bu teklifi onaylayarak yollar.
3. MALYYE BAKANLI?ININ BÜTÇE KONSOLYDASYONU:
Kurumlar yakla?yk olarak a?ustosun ortasynda bütçe
tekliflerini maliye bakanly?yna ula?tyrmak
zorundadyrlar. 2000 yyly bütçe hazyrlama
rehberinin di?er hususlar adly bölümünün 11.
maddesinde bu tarih ?öyle belirtilmi?tir. Bu
ça?ryda yer alan temel ilke ve hedeflere göre
genel bütçeli dairelerle katma bütçeli idarelerin
hazyrlayacaklary bütçe teklifleri, en geç 2000
Temmuz ayy sonuna kadar Maliye Bakanly?yna (Bütçe
ve Mali Kontrol Genel Müdürlü?ü) ula?tyrylmy?
olacaktyr.
Bu a?amada maliye bakanly?y eline geçen bu gider
bütçelerini birle?tirir ve bütçe yasa tasarysynyn
A cetvelini yani gider bütçesini olu?turur. Daha
sonra maliye bakanly?y gelirleri tahmin eder bu
tahmin i?i için tahmin prosedürü kullanylyr.
Maliye bakanly?y gelir tahminde bulunurken amacy
bütçe denkli?inin sa?lanmasydyr. Bu ?ekilde gelir
bütçesi yada bütçe yasa tasarysynyn B cetveli de
hazyrlandyktan sonra bütçe yasa tasarysyna
eklenecek di?er cetvel ve eklerde eklenerek en geç
17 ekim ak?amy bütçe yasa tasarysy maliye
bakanly?yndan bakanlar kuruluna sunulmak
zorundadyr. Bundan sonraki a?amalar parlamento
a?amasy olacaktyr. Bu a?amaya kadar dikkat
edilirse bütçe hazyrlama i?lemlerinde kurumlar,
DPT ve maliye bakanly?y rol almaktadyr.
Özelliklede bu süreçte en aktif rolü maliye
bakanly?y ve ona ba?ly gelirler genel müdürlü?ü
ile bütçe ve mali kontrolörler genel müdürlü?ü
almaktadyr.
III. BÜTÇENYN YASAMA ORGANINDA GÖRÜ?ÜLMESY:
Bütçenin yasama organynda görü?ülmesi a?amasy iki
ba?lyk altynda incelenebilir. Bunlardan ilki
bütçenin bütçe komisyonunda görü?ülmesi bir di?eri
ise bütçenin parlamentoda onaylanmasydyr. ?imdi
syrasy iler bu i?lemleri inceleyelim.
1. BÜTÇE KOMYSYONU:
Bütçe komisyonu 1982 anayasamyza göre 15 muhalefet
25 iktidar partisi parlamenterinden olmak üzere 40
ki?iden olu?ur. Maliye bakanly?ynca bakanlar
kuruluna devredilen bütçe yasa tasarysy buradan
bütçe komisyonuna geçer. Bütçe komisyonu bütçe
yasa tasarysyny 55 gün içinde yani en geç 11
aralyk tarihine kadar görü?üp bir karara ba?lar ve
onaylanmak üzere parlamentoya yollar. Bütçe
komisyonu görü?melerine maliye bakanynyn açyly?
konu?masy ile ba?lar. Bütçe komisyonunda
görü?meler program program ve maddeler esasyna
göre tarty?ylyp oylamaya sunulur. Bütçe
komisyonunda gider artyrycy gelir azaltycy öneride
bulunulamaz. Görü?meler gerekli duyuldu?unda
gerekli bakanlar ve kurum yöneticileri de
ça?rylarak görü? aly? veri?inde bulunularak
pazarlyk esasyna göre tüm bütçe yasa tasarysy
program program onaylanarak tasary bütçe
komisyonunca onaylanylyr. Görü?meler önce A
cetveli sonrada B cetveli üzerinden yapylyr.
2. PARLAMENTODA BÜTÇE YASA TASARISININ
GÖRÜ?ÜLMESY:
Bütçe yasa tasarysy parlamentoda da ayny yönteme
dayanarak görü?ülür ancak parlamentoda görü?meler
syrasynda programlar üzerinde de?i?iklik
önerisinde bulunulamaz her program ya oldu?u gibi
oylanarak kabul edilir yada ret edilir. Bu ?ekilde
tamy üzerinde anla?maya varylan tasary parlamento
onayyndan geçmi? ve yasala?my? olur.
5
Tüm bu i?lemler için parlamentoya 20 günlük bir
süre verilmi?tir. 20 günün sonunda tasary
onaylanyrsa Cumhurba?kanly?yna gönderilerek
Cumhurba?kanynyn imzasy alynyr. Cumhurba?kanynyn
bütçe yasasyny veto etme hakky yoktur.
Cumhurba?kanynca imzalanan yasa resmi gazetede
yayynlanylarak 1 ocak tarihinde yürürlü?e girer.
3. BÜTÇE YASA TASARISININ PARLAMENTODA REDDY:
E?er ki bütçe yasa tasarysy parlamentoda
reddedilirse yeni mali yyla bütçesiz
girilemeyece?i için geçici bütçe uygulamasy
yapylyr. Geçici bütçe uygulamasynda bir önceki
mali yyl bütçesinin belli bir yüzdesi (% 20 ) yada
belli bir orany (1/12) yeni mali yylda kullanylyr.
Daha sonra yeni bütçe onaylandy?ynda kalan aylar
itibari ile bütçe uygulanmaya ba?lanyr.
Böyle bir durumda bütçe yasa tasarysy üzerindeki
görü?meler bütçe komisyonu a?amasyndan itibaren
yeniden ba?lar ve süreç aynen devam eder. Böyle
bir uygulama bütçenin denetimini ve i?leyi?ini
aksatacak ve yeni mali yyl yatyrymlarynyn düzenli
gerçekle?mesini engelleyecektir.
IV. SONUÇ:
Sonuç olarak bütçe sürecini en kysa olarak
bütçenin hazyrlyk a?amasy ve parlamento a?amasy
olarak iki bölüme ayyrabiliriz. Bütçenin hazyrlyk
a?amasynda en aktif rol alan kurulu? maliye
banly?y yani maliye bakanly?yna ba?ly bütçe ve
mali kontrolörler genel müdürlü?ü ile gelirler
genel müdürlü?üdür. Maliye bakanly?yny bu
süreçteki en önemli görevlerinden birisi
giderlerin saptanym buna ba?ly uygun gelir
bütçesinin hazyrlanyp bütçe denkli?inin sa?lanmasy
ve konsolide bütçenin olu?turulmasydyr. Bunun
dy?ynda ise bu surece yatyrym teklifleri ile
ilgili konularda devlet planlama te?kilaty dahil
olmaktadyr.
6
Parlamento a?amasynda ise komisyon süreci ve
meclis onaylama süreci olarak iki süreçten geçerek
bütçe yasa tasarysy kanunla?maktadyr. Bu süreçte
genelde bir problem çykmamaktadyr. Çünkü
komisyonda iktidara ço?unluk hakky tanynmy?tyr.
Bunun nedeni iktidaryn kendi programyny
uygulamazsa iktidarly?ynyn sahte kalaca?ydyr.
Parlamentoda da gene iktidar ço?unluk oldu?u için
genellikle parlamento surecinde bütçe yasa
tasarysynyn yasala?masynda bir sorun olu?mamakta
ve bütçe yasasy zamanynda uygulamaya girmektedir.
7
Kaynakça
Ataç, Engin . Devlet Bütçesi . Eski?ehir:
Açykö?retim Fakültesi Yayynlary ,1997
Co?kun, Gülay . Devlet Bütçesi . Ankara: Turhan
Kitapevi, 1991
T.C. Resmi Gazete . 2000 Mali yyly Bütçe Kanunu .
Ankara: Ba?bakanlyk Mevzuaty Geli?tirme ve Yayyn
Genel Müdürlü?ü Yayynlary , 30.12.1999
T.C. Maliye Bakanly?y . 2000 Yyly Bütçe Gerekçesi
. Ankara : Türk Tarih Kurumu Basymevi ,1999
|
